Zihaf Nedir? Türk Edebiyatında Zihaf’ın Gücü ve Zayıflığı
Zihaf… İlk duyduğumda, kulağa oldukça ilginç bir kelime gibi geldi. Ama zamanla fark ettim ki, Türk edebiyatında bu kavram, ne yazık ki çok da sevilen ya da gerçek anlamda takdir edilen bir terim değil. Peki, zihaf nedir? Kısacası, kelimelerin ya da anlamların “gereksiz yere uzatılması” olarak tanımlanabilir. Yani edebiyatımızda anlamın ya da sözcüğün şişirilmesi, gereksiz yere fazla olması. Bu tarz, özellikle Osmanlı dönemi şairleri tarafından sıkça kullanılmış. Ama günümüz okuyucusu için biraz fazla “abartılı” gelebilir.
Zihaf, özünde bir tür dil oyunudur. Ama ne kadar oyun oynayabiliriz ki? Şairin kelimeleri uzun uzun kullanarak bir anlam çıkarması, bazen aşırıya kaçabiliyor. “Bir kelimeyi ne kadar uzatabilirim?” sorusu, şairi bir noktada esir alabiliyor. Eğer bu, gerçekten derin bir anlam taşıyorsa, tamam, belki hoş bir sanat eseri ortaya çıkabilir. Ama çoğu zaman gereksiz bir şişirme, sadece “sözde sanat” oluyor.
Zihaf’ın Güçlü Yanları: Sanat mı, Abartı mı?
Zihaf, belki de Türk edebiyatının “abartılı” şiir anlayışını yansıtan en önemli tekniklerden biridir. Osmanlı dönemi şairlerinin dilinde, bu tarz bir kullanımı sıkça görmek mümkün. Bir anlamı, ince ince işleyerek, uzun uzun anlatmak, aslında bir tür poetik beceri gerektiriyor. Eğer doğru kullanılırsa, zihaf şiire derinlik katabilir, insanı düşündürebilir. Ancak, bunu yaparken dikkat edilmesi gereken şey, anlatımın tıkanmaması. Çünkü bir kelimenin ya da cümlenin uzatılması, anlamın bulanıklaşmasına sebep olabilir. Burada sanatsal bir risk var. Ne kadar abartı, o kadar sanat? İşte bu nokta biraz tartışmalı.
Mesela, divan edebiyatındaki şairlerin kelime oyunları, dönemin estetik anlayışını gözler önüne seriyor. Dönemin halkı, bu tür kullanımlara hayran kalmış olabilir. O zamanın şiir anlayışına göre, bir şairin kelimeleri nasıl zarifçe süslediği, onun ne kadar “büyük” bir şair olduğunu gösteriyordu. Ama bugün, sanki o eski şiirlerdeki bazı kelimeleri uzatmalar, fazlasıyla “donuk” ve “gerçeklikten uzak” görünüyor. “İleri gitmenin” sınırı, bazen insanı yalnızca gülümsetebilecek seviyeye geliyor.
Zihaf’ın Zayıf Yanları: Abartı mı, Yoksa Anlam Yoksunluğu mu?
Şimdi asıl meseleye geliyoruz. Zihaf’ın olumsuz tarafları var mı? Bence var. Kelimeleri gereksiz yere uzatmak, bazen anlam kaymasına yol açabiliyor. Evet, dilde bir estetik oluşturulabilir, ama bir noktadan sonra anlam, sadece gereksiz süslü kelimelerin arasında kayboluyor. “Böyle yazmak zorunda mıyız?” diye sorasım geliyor bazen. Her şeyin çok “olmazsa olmaz” bir sanat haline getirilmesi, insanı bir süre sonra sıkabiliyor. Anlamın özünden uzaklaşmak, sadece “güzel” görünme çabası… Bir anlamda zihaf, edebiyatın içinde kaybolmuş bir şişirme olabilir.
Şair, bazen gerçekten kelimeleri böyle abartılı şekilde uzattığında, okuyucu sadece karmaşaya kapılabiliyor. Özellikle Divan edebiyatı şiirleri, bugünün okurları için biraz fazla “mürekkep yalamış” bir izlenim bırakabiliyor. Sözde derinlik arayışı içinde kaybolmuş anlamlar, bazen hiçliğe dönüşebiliyor. Eğer bir şiir, “güzel” kelimelerle şişirilmişse ama yine de bir anlam veremiyorsanız, o zaman ortada bir sorun var demektir. Zihaf, aslında insanı gerçek anlamdan uzaklaştıran, kelimelerle oynanırken gerçekliği kaybettiren bir tuzak olabilir.
Zihaf ve Günümüz Edebiyatı: Düşünmemiz Gereken Bir Nokta
Peki, günümüzde zihaf kullanımı ne kadar gerekli? 2015 sonrası sosyal medyada, dil hızla değişiyor. Tweet atarken 280 karakterle sınırlıyken, bir şiir ya da yazı neden bu kadar uzun ve dolambaçlı olmalı? Zihaf, sanki eski bir gelenek gibi duruyor ve yavaş yavaş değerini kaybediyor. Belki de çağımızın hızla değişen dil anlayışı, zihafın gereksiz olduğunu düşünüyor. Bugün anlamın daha yalın ve doğrudan olması, şiirden ya da yazıdan daha fazla keyif almamızı sağlıyor olabilir. Yoksa biz mi gereksiz şişirmelere karşı fazla eleştirel oluyoruz?
Sonuç olarak, zihaf Türk edebiyatında önemli bir teknik olabilir, ama ne kadar estetik, ne kadar abartı? Bu soruyu gerçekten sormak gerek. Şair, bir kelimeyi ne kadar süsleyebilir? Süslemekle boğmak arasında ince bir çizgi var. Zihaf, doğru kullanıldığında derinlik katabilir, ama fazla abartıldığında anlamı kaybettirebilir. Yani, gerçekten anlam derdinde olan bir şair, bu yolu seçer mi? Bunu tartışmak da bizlere kalıyor.